Hồ Tùng Mậu – khí tiết của một người cộng sản tiền bối

                                                                                                                                               Hoàng Thị Khánh

          Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, Hồ Tùng Mậu là một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp chiến sĩ cộng sản tiền bối đã âm thầm góp phần dựng nền và giữ lửa cho phong trào cách mạng trong những năm tháng đầy gian nan, thử thách.

         Từ hành trình tìm đường cứu nước đầu thế kỷ XX, những năm dài trong lao tù đế quốc cho đến khi hy sinh khi đang làm nhiệm vụ, cuộc đời ông là biểu tượng sáng ngời về bản lĩnh, khí tiết và sự tận tụy của người cộng sản đối với dân tộc, với nhân dân.

         Từ đất học xứ Nghệ đến khát vọng cứu nước

         Hồ Tùng Mậu tên thật là Hồ Bá Cự. Ông sinh ngày 15/6/1896 trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước ở làng Quỳnh Đôi (nay là xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An) – vùng đất nổi tiếng về truyền thống hiếu học, nghĩa khí và lòng yêu nước:

                                                               “Làng Nghè lắm kẻ đăng khoa

                                                       Ông Nghè, ông Cử như hoa vườn Quỳnh"

         Kế thừa những giá trị tốt đẹp của dòng tộc, chứng kiến tinh thần chống giặc cứu nước từ ông cha, họ hàng, 24 tuổi, Hồ Bá Cự đổi tên thành Hồ Tùng Mậu, rời quê sang Xiêm, bắt đầu hành trình dấn thân vì độc lập dân tộc và lý tưởng cách mạng. Ông thuộc lớp người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự chuyển biến từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống sang con đường cách mạng vô sản.

           Người lặng lẽ dựng nền cho cách mạng

         Thuộc lớp thanh niên tiên phong rời quê hương sang Xiêm, Trung Quốc tìm đường cứu nước, nhưng dấu ấn của Hồ Tùng Mậu không nằm ở những hoạt động sôi nổi trên chính trường mà ở vai trò âm thầm gây dựng lực lượng, giữ mạch nối cho phong trào cách mạng trong những năm tháng đầy gian nan, thử thách. Chính ông cùng Lê Hồng Sơn và một số thanh niên yêu nước thành lập Tâm Tâm xã – tổ chức quy tụ những người Việt Nam đang nung nấu khát vọng giải phóng dân tộc (1923). Dù chưa có đường lối chính trị rõ ràng, đây vẫn là môi trường để nhiều thanh niên yêu nước từng bước tiếp cận tư tưởng cách mạng vô sản.

         Cuối năm 1924, ông gặp Nguyễn Ái Quốc – một bước ngoặt lớn trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Hồ Tùng Mậu. Được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp huấn luyện, ông sớm trở thành người cộng sản kiên định và là cộng sự gần gũi của Nguyễn Ái Quốc trong quá trình xây dựng Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Ông tham gia mở các lớp huấn luyện chính trị, xây dựng hệ thống liên lạc, tuyển chọn thanh niên ưu tú sang Quảng Châu đào tạo, góp phần to lớn trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ đầu tiên cho cách mạng Việt Nam.

        Nếu Nguyễn Ái Quốc là người thắp lên ngọn lửa cách mạng thì Hồ Tùng Mậu là một trong những người bền bỉ giữ cho ngọn lửa ấy không tắt giữa buổi đầu đầy gian nan, thử thách. Âm thầm xây dựng cơ sở, kết nối lực lượng, đào tạo cán bộ, Hồ Tùng Mậu đã có nhiều đóng góp quan trọng, đặt nền móng cho phong trào cách mạng Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX. Không chỉ hoạt động trong phong trào cách mạng Việt Nam, Hồ Tùng Mậu còn tham gia các hoạt động quốc tế, góp phần vun đắp tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc bị áp bức ở châu Á.

         Tháng 4/1927, Hồ Tùng Mậu lần đầu bị bắt giam. Không đủ chứng cứ buộc tội, thực dân phải trả tự do cho ông. Nhưng từ đó đến năm 1929, ông còn nhiều lần sa vào tay địch. Dù trong lao tù hay ngoài vòng vây truy bắt, Hồ Tùng Mậu vẫn một lòng kiên định với lý tưởng cách mạng, bền bỉ duy trì liên lạc, gây dựng cơ sở, góp phần giữ vững và phát triển phong trào. Chính những gian lao, tù đày và thử thách khắc nghiệt ấy đã hun đúc nên bản lĩnh kiên cường, ý chí bất khuất và tinh thần cống hiến không mệt mỏi của ông cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

         Đầu năm 1930, chuẩn bị cho Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản do Nguyễn Ái Quốc triệu tập tại Hương Cảng, Hồ Tùng Mậu cùng Lê Hồng Sơn đã âm thầm, cẩn trọng đảm nhận nhiều nhiệm vụ then chốt như liên lạc, tổ chức và bảo đảm các điều kiện cần thiết cho hội nghị. Những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng ấy đã góp phần tạo nên tiền đề để Hội nghị thành công, mở đường cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam – bước ngoặt lịch sử của cách mạng dân tộc.

          Khí tiết người cộng sản giữa chốn lao tù

         Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Hồ Tùng Mậu càng tích cực hoạt động và bị địch theo dõi gắt gao. Năm 1931, ông bị bắt tại Thượng Hải rồi bị giải về nước xét xử. Từ án tử hình rồi đổi thành tù khổ sai chung thân, ông trải qua hơn 14 năm giam cầm, đày ải tại nhiều nhà lao khét tiếng như Vinh, Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Ma Thuột…

          Mọi đòn roi, tra tấn và sự khắc nghiệt của ngục tù không thể bẻ gãy ý chí của người chiến sĩ cộng sản ấy, trái lại càng hun đúc thêm ngọn lửa cách mạng trong ông. Tận dụng mọi hoàn cảnh, Hồ Tùng Mậu cùng các đồng chí biến nhà tù thành “trường học cách mạng”, tổ chức các hình thức sinh hoạt như “tiểu thuyết miệng”, báo nói, “Hội tao đàn ngục thất”, sáng tác thơ văn để truyền bá lý luận chính trị, bồi dưỡng niềm tin và giữ vững ý chí đấu tranh.

         Điều làm nên tầm vóc của Hồ Tùng Mậu không chỉ là khả năng chịu đựng gian khổ mà còn là tinh thần không bao giờ khuất phục và sự cống hiến không ngừng nghỉ cho cách mạng. Chính những năm tháng lao tù đã làm sáng rõ hơn bản lĩnh, khí phách và tấm lòng son sắt của người cộng sản suốt đời trung thành với lý tưởng giải phóng dân tộc.

          Trọn đời vì nước, vì dân

        Năm 1945, ông vượt ngục về quê, nhanh chóng bắt tay vào việc vận động quần chúng, xây dựng lực lượng và tham gia chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa ở Trung Kỳ. Sau gần nửa cuộc đời trong hoạt động bí mật và lao tù, ông vẫn có mặt ở những nơi khó khăn của cách mạng, từ xây dựng phong trào đến tham gia lãnh đạo kháng chiến ở Liên khu IV.

         Sau Cách mạng tháng Tám, Hồ Tùng Mậu được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh giao nhiều trọng trách quan trọng. Từ công tác quân sự, lãnh đạo kháng chiến ở Trung Bộ đến cương vị Tổng Thanh tra Chính phủ – người đứng đầu ngành thanh tra đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa… Dù ở bất kỳ cương vị nào, Hồ Tùng Mậu cũng luôn đặt lợi ích của Đảng và Nhân dân lên trên hết, để lại dấu ấn của một người cán bộ liêm khiết, tận tụy, sâu sát thực tiễn và hết lòng vì công việc. Năm 1951, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Chỉ ít lâu sau, ngày 23/7/1951, trên đường làm nhiệm vụ tại Liên khu IV, ông bị địch tập kích và đã anh dũng hi sinh.

         Nhìn lại cuộc đời Hồ Tùng Mậu, điều còn lại không chỉ là những cương vị ông từng đảm nhiệm hay những năm tháng tù đày đã trải qua, mà là một hành trình kiên định hiếm có: từ buổi đầu theo Nguyễn Ái Quốc gây dựng phong trào cách mạng, qua những năm tháng ngục tù khốc liệt đến lúc ngã xuống trên đường công tác, ông chưa bao giờ rời bỏ lý tưởng mình đã chọn. Chính sự thủy chung ấy đã làm nên tầm vóc của một chiến sĩ cộng sản tiền bối – người lặng lẽ góp sức dựng nền, giữ lửa cho cách mạng và hiến dâng trọn cuộc đời cho độc lập dân tộc, hạnh phúc của Nhân dân.

          Tài liệu tham khảo

         1. Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh (2011). Hồ Tùng Mậu – Người cộng sản kiên trung, mẫu mực. Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

           2. Hồ Tùng Mậu tiểu sử (2016). Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội.

          3. Sở Văn hóa Thông tin Nghệ An (1997). Kỷ yếu tọa đàm khoa học: Hồ Tùng Mậu – Lịch sử và thời đại. Nghệ An.