Bên dòng Thạch Hãn – mùa hè 1972 - Tác giả: Mã Thiện Đồng

                                                                                                                                              Nguyễn Hòa

         Có những dòng sông không chỉ bồi đắp phù sa cho một vùng đất mà còn lưu giữ ký ức của cả một dân tộc. Có những địa danh vượt lên giá trị địa lý để trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí kiên cường và sự hy sinh của biết bao thế hệ người Việt Nam. Sông Thạch Hãn và Thành cổ Quảng Trị là những địa danh như thế. Mỗi dịp tháng Bảy - tháng tri ân các anh hùng liệt sĩ - ký ức về mùa hè đỏ lửa năm 1972 lại trở về trong lòng mỗi người dân đất Việt. Trận chiến bảo vệ Thành cổ Quảng Trị kéo dài 81 ngày đêm (từ ngày 28/6 đến 16/9/1972) đã đi vào lịch sử như một trong những cuộc chiến ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trên mảnh đất nhỏ bé ấy, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu kiên cường giữa mưa bom, bão đạn. Nhiều người mãi mãi nằm lại khi tuổi đời còn rất trẻ để đổi lấy độc lập, tự do cho Tổ quốc và cuộc sống bình yên hôm nay.

         Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, chiến tranh đã lùi xa nhưng ký ức về những ngày tháng ấy vẫn vẹn nguyên. Dòng Thạch Hãn vẫn lặng lẽ chảy, Thành cổ Quảng Trị hôm nay phủ màu xanh của sự hồi sinh, song dưới lớp đất bình yên ấy vẫn còn lưu giữ biết bao câu chuyện về lòng quả cảm, sự hy sinh và những ước mơ còn dang dở của một thế hệ đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước. Lịch sử được lưu giữ không chỉ qua những trang tư liệu hay các công trình nghiên cứu mà còn bằng những tác phẩm văn học giàu cảm xúc. Chính những trang viết chân thực ấy giúp người đọc hôm nay hiểu rõ hơn về cuộc chiến, về con người và những giá trị mà các thế hệ cha anh đã đánh đổi bằng máu xương để giành lấy. Trong mạch nguồn văn học viết về chiến tranh cách mạng, "Bên dòng Thạch Hãn - mùa hè 1972" của tác giả Mã Thiện Đồng là một tác phẩm giàu giá trị lịch sử và nhân văn. Cuốn sách được viết bằng sự trân trọng đối với những người lính đã chiến đấu, hy sinh trên chiến trường Quảng Trị, đồng thời thể hiện trách nhiệm của người cầm bút trong việc lưu giữ ký ức chiến tranh cho các thế hệ mai sau.

         Ngay từ nhan đề, tác phẩm đã gợi mở nhiều tầng ý nghĩa. "Bên dòng Thạch Hãn" không chỉ xác định không gian của câu chuyện mà còn gợi lên một miền ký ức thiêng liêng gắn với sự hy sinh của hàng vạn cán bộ, chiến sĩ. Cụm từ "mùa hè 1972" đưa người đọc trở về giai đoạn khốc liệt nhất của chiến dịch bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, mở ra hành trình trở về với lịch sử bằng những ký ức chân thực và giàu cảm xúc.

         Qua lời tựa của tác giả, người đọc dễ dàng cảm nhận mục đích xuyên suốt của cuốn sách không phải tái hiện chiến tranh bằng những con số hay thành tích, mà khắc họa số phận của những con người đã trực tiếp sống, chiến đấu và trở về từ chiến trường. Đó là những cựu chiến binh mang theo ký ức về đồng đội đã ngã xuống, về những trận đánh khốc liệt và những năm tháng không thể nào quên.

         Mở đầu tác phẩm, Mã Thiện Đồng dành những dòng viết xúc động cho cuộc trở lại chiến trường xưa của các cựu chiến binh Quảng Trị. Trước mắt họ là Thành cổ thanh bình và dòng Thạch Hãn vẫn lặng lẽ trôi, nhưng trong tâm trí lại hiện lên biết bao khuôn mặt đồng đội, những cuộc hành quân, những trận đánh và những lần chia ly không ngày gặp lại. Cuộc trở về ấy không chỉ là hành trình của những người lính, mà còn là cuộc trở về với ký ức của cả một thế hệ. Để khắc họa sâu hơn sự khốc liệt của chiến tranh và sự hy sinh cao cả của người lính, tác giả đã lựa chọn những câu thơ giàu cảm xúc như một lời tri ân dành cho những người đã ngã xuống:

         "Máu hồng thấm đỏ đất trời,

         Xương thì cũng đã xanh ngời màu xanh..."

         Hay những câu thơ quen thuộc của Đặng Đình Lân:

         "Thành Cổ rộng sao đồng đội tôi nằm chật,

         Mỗi tấc đất là một cuộc đời có thật,

         Cho hôm nay tôi đến nghẹn ngào..."

         Những câu thơ ấy không chỉ mở đầu cho câu chuyện mà còn gợi lên niềm xúc động sâu sắc, nhắc nhở mỗi người đọc về sự hy sinh lớn lao của lớp lớp thanh niên Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước.

         Điểm nổi bật của "Bên dòng Thạch Hãn - mùa hè 1972" không nằm ở việc tái hiện toàn bộ diễn biến chiến dịch bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, mà ở cách tác giả lựa chọn những lát cắt tiêu biểu để khắc họa hình tượng người lính. Qua từng trang sách, hiện lên những thanh niên đến từ nhiều miền quê của Tổ quốc, mang theo khát vọng độc lập và thống nhất đất nước. Họ có thể là học sinh, sinh viên, công nhân, nông dân hay cán bộ, nhưng khi Tổ quốc cần đều sẵn sàng gác lại cuộc sống riêng để lên đường nhập ngũ. Không khí chiến trường được tái hiện chân thực với những cuộc hành quân xuyên đêm, những lần vượt sông dưới làn bom đạn, những trận địa pháo rung chuyển, hầm hào ngập nước và những trận chiến diễn ra liên tục. Trong hoàn cảnh sự sống và cái chết chỉ cách nhau gang tấc, người lính vẫn giữ vững niềm tin vào ngày đất nước thống nhất. Chính niềm tin ấy đã trở thành nguồn sức mạnh giúp họ vượt qua mọi thử thách khốc liệt của chiến tranh.

         Điều tạo nên sức lay động của tác phẩm là tác giả không khai thác sự bi thương để gây xúc động, cũng không sử dụng những lời lẽ khoa trương nhằm ca ngợi chiến công. Bằng giọng văn mộc mạc, chân thành, ông để sự thật lịch sử tự cất lên tiếng nói. Chính vì vậy, mỗi câu chuyện đều mang sức nặng của hiện thực, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn sự hy sinh thầm lặng của những người lính. Xuyên suốt tác phẩm, sông Thạch Hãn hiện lên như một chứng nhân của lịch sử. Đây không chỉ là tuyến vận chuyển quan trọng mà còn là nơi chứng kiến biết bao cuộc vượt sông đầy hiểm nguy của bộ đội ta. Biết bao chiến sĩ đã vĩnh viễn nằm lại giữa dòng nước trong những ngày chiến sự ác liệt. Vì thế, Thạch Hãn đã trở thành biểu tượng của lòng dũng cảm và sự cống hiến cho Tổ quốc. Cùng với dòng sông, Thành cổ Quảng Trị hiện lên như một địa chỉ thiêng liêng của ký ức dân tộc. Những dấu tích chiến tranh còn lưu lại nơi đây không chỉ kể về sự khốc liệt của một cuộc chiến mà còn nhắc nhớ tinh thần chiến đấu bất khuất của quân và dân ta. Qua ngòi bút của Mã Thiện Đồng, Thành cổ không đơn thuần là một di tích lịch sử mà còn là nơi lưu giữ ký ức về những con người đã sống, chiến đấu và hiến dâng tuổi xuân cho đất nước.

         Một giá trị nổi bật khác của cuốn sách là sự khắc họa sâu sắc tình đồng chí, đồng đội. Trong bom đạn, tình cảm ấy trở thành điểm tựa tinh thần giúp người lính vượt qua mọi gian khổ. Đó là sự sẻ chia từng ngụm nước, từng nắm cơm, sự che chở nhau giữa lằn ranh sinh tử và nỗi đau lặng thầm khi chứng kiến đồng đội ngã xuống. Những chi tiết giản dị nhưng chân thực đã làm nổi bật chiều sâu nhân văn của tác phẩm. Cuốn sách cũng dành nhiều trang viết cho những cuộc trở về sau chiến tranh. Những cựu chiến binh trở lại Quảng Trị, lặng lẽ thắp nén hương tưởng nhớ đồng đội, tìm lại nơi từng chiến đấu hay thả vòng hoa xuống dòng sông như gửi gắm nỗi nhớ không thể gọi thành lời. 

         Những cuộc gặp gỡ ấy khiến quá khứ và hiện tại như hòa quyện, để mỗi người đọc thêm thấu hiểu giá trị của cuộc sống hôm nay. Với thể loại truyện ký, Mã Thiện Đồng đã kết hợp hài hòa giữa tư liệu lịch sử và cảm xúc văn học. Mỗi câu chuyện đều được xây dựng từ những con người, sự kiện và ký ức có thật, nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giản dị và gần gũi. Cách viết ấy tạo cảm giác chân thực, đưa người đọc đồng hành cùng nhân vật, cảm nhận rõ hơn những gian khổ, mất mát cũng như ý chí kiên cường của người lính Việt Nam.

         Không chỉ góp phần tái hiện một giai đoạn lịch sử hào hùng, "Bên dòng Thạch Hãn - mùa hè 1972" còn khơi dậy lòng biết ơn đối với các anh hùng liệt sĩ, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước và ý thức trách nhiệm của mỗi người trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Chính giá trị lịch sử, nhân văn và giáo dục đã làm nên sức sống bền vững của tác phẩm đối với nhiều thế hệ bạn đọc. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những bài học lịch sử vẫn còn nguyên giá trị. Mỗi tác phẩm viết về chiến tranh cách mạng đều góp phần lưu giữ ký ức dân tộc, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về chặng đường đầy gian khổ mà cha ông đã trải qua để giành độc lập, tự do. Trong dòng chảy ấy, "Bên dòng Thạch Hãn - mùa hè 1972" của Mã Thiện Đồng là một tác phẩm giàu giá trị tư liệu và thấm đẫm tinh thần nhân văn.

         Thông điệp xuyên suốt cuốn sách không phải là khơi gợi hận thù, mà hướng người đọc đến khát vọng về một đất nước thống nhất, nhân dân được sống trong yên bình và hạnh phúc. Qua từng trang viết, hình ảnh người lính hiện lên với lòng yêu nước, ý chí kiên cường, tinh thần lạc quan, tình đồng chí thủy chung và đức hy sinh cao cả. Nhiều người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, mang theo những ước mơ còn dang dở để đổi lấy cuộc sống thanh bình cho các thế hệ mai sau. Đọc tác phẩm, người đọc không chỉ thêm tự hào về truyền thống đấu tranh của dân tộc mà còn thấu hiểu cái giá của chiến thắng. Đằng sau mỗi chiến công là những mất mát không gì bù đắp được, là biết bao gia đình mất đi người thân, biết bao cuộc đoàn tụ mãi mãi không thành. Chính điều đó khiến cuốn sách trở thành lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm giữ gìn và phát huy những thành quả mà các thế hệ đi trước đã đánh đổi bằng máu xương.

                 Lãnh đạo sở Văn hóa Thể thao và Du lịch thắp hương tại Thành cổ Quảng Trị (tháng 7/2026)

         Đối với bạn đọc hôm nay, đặc biệt là thế hệ trẻ, "Bên dòng Thạch Hãn - mùa hè 1972" là cầu nối đưa lịch sử đến gần hơn với cuộc sống. Những sự kiện lịch sử hiện lên không phải qua những con số khô cứng mà bằng những câu chuyện chân thực về con người, về lý tưởng, tình đồng đội và sự cống hiến. Từ đó, mỗi người thêm trân trọng cuộc sống hôm nay, biết ơn các anh hùng liệt sĩ và nâng cao ý thức học tập, lao động, rèn luyện để góp phần xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp. Không chỉ có giá trị đối với những người nghiên cứu lịch sử hay các cựu chiến binh, cuốn sách còn là tài liệu bổ ích dành cho cán bộ, giáo viên, đoàn viên, thanh niên, học sinh, sinh viên và đông đảo bạn đọc yêu mến đề tài lịch sử, cách mạng. Với lối viết chân thực, giàu cảm xúc và giàu tính tư liệu, tác phẩm góp phần bồi đắp lòng yêu nước, giáo dục truyền thống cách mạng và khơi dậy niềm tự hào dân tộc.

         Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026), Thư viện tỉnh Nghệ An trân trọng giới thiệu tới quý bạn đọc cuốn sách "Bên dòng Thạch Hãn – mùa hè 1972" của tác giả Mã Thiện Đồng. Hy vọng rằng, mỗi trang sách sẽ đưa bạn đọc trở về với những năm tháng hào hùng của dân tộc, để thêm trân trọng những hy sinh của cha anh, nuôi dưỡng lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hôm nay.